Ένας ξένος στην οικογένεια

από dirty harry

Δώδεκα ολάκερες δεκαετίες έχουν περάσει από τότε που ο Ένγκελς περιέγραφε το 1884 την «Καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους». Σε μία εποχή που δεν είχαν αναγνωριστεί πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα στις γυναίκες, ήλθε να υποστηρίξει ότι ο πρώτος καταμερισμός της εργασίας υπήρξε ο καταμερισμός ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα για την παραγωγή παιδιών, η πρώτη ταξική αντίθεση συνέπιπτε με τον ανταγωνισμό άνδρα-γυναίκας στη μονογαμία και η πρώτη ταξική καταπίεση με την καταπίεση του γυναικείου φύλου από το αντρικό. Με τόσο προχωρημένο τρόπο ανέλυσε τη σχέση του γάμου και εντόπισε στην πρώτη περίφραξη ενός κομματιού γης τη γέννηση της, κυριαρχούμενης από τους άνδρες, πυρηνικής οικογένειας, της ιδιοκτησίας και του κράτους. «Ο άντρας πήρε το πηδάλιο και στο σπίτι, η γυναίκα ταπεινώθηκε, υποδουλώθηκε, έγινε σκλάβα των ορέξεών του και απλό εργαλείο για την παραγωγή παιδιών». Και ως πρώτη επίδραση της μονοκρατορίας των αντρών θεωρεί την «οργάνωση ενός αριθμού ελεύθερων και ανελεύθερων προσώπων σε μια οικογένεια κάτω από την πατρική εξουσία του αρχηγού της οικογένειας».

«Οι προλετάριες οφείλουν να τον θυμούνται με ευγνωμοσύνη», έγραψε αργότερα η σοσιαλδημοκράτισσα και υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών, Κλάρα Τσέτκιν, σ? έναν επικήδειό του το 1895, «γιατί δημιούργησε το επιστημονικό θεμέλιο για τον αγώνα τους προς τη χειραφέτηση». Σήμερα, παρ? όλες τις ατέλειες που εντοπίστηκαν στο έργο του Ένγκελς σχετικά με τη μονόπλευρή του ανάλυση (η ατομική ιδιοκτησία οδήγησε στην πατριαρχία και αυτή με τη σειρά της στη σύγχρονη μορφή του κράτους), παρότι ήδη η Ρόζα Λούξεμπουργκ λίγα μόνο χρόνια αργότερα θεώρησε ότι χρειαζόταν διορθώσεις και μάθαμε ότι η πυρηνική οικογένεια υπήρξε παλαιότερη της ιδιοκτησίας, εξακολουθεί να μας λυπεί η σχεδόν αδιαμφισβήτητη επικράτηση του μοντέλου της πυρηνικής οικογένειας που στοιχειώνει τις διαπροσωπικές σχέσεις μπολιάζοντάς τις με τα μικρόβια της συντήρησης, της ασφάλειας και της διαιώνισης της ατομικής ιδιοκτησίας.

Σήμερα πέθανε η μαμά. Ίσως και χτες, δεν ξέρω. Έλαβα ένα τηλεγράφημα από το άσυλο: «Μητέρα απεβίωσε. Κηδεία αύριο. Θερμά συλλυπητήρια». Αυτό δε μου λέει τίποτα. Μπορεί να ?ταν και χτες.

Με τη γέννησή μας υποχρεούμαστε σε υποχρεωτική συνύπαρξη με ανθρώπους που δεν επιλέξαμε: με βίαιους ή πράους, πληκτικούς ή αστείους, «συντηρητικούς» ή «προοδευτικούς» γονείς και συγγενείς, το σκηνικό της πυρηνικής οικογένειας είναι πάντοτε βίαιο, πληκτικό και συντηρητικό. Βίαιο γιατί στον πατέρα επαφίεται πώς θα επιβάλλει την εξουσία του, πληκτικό γιατί ανακυκλώνεται αυτοϊκανοποιούμενο και συντηρητικό γιατί εν τοις πράγμασι αποτελεί έναν κρίκο σε μία αλυσίδα αιώνων: τα πρώτα δεσμά στην επιθυμία του ανθρώπου για χειραφέτηση.

Ο θεσμός της οικογένειας δεν επιβιώνει τυχαία. Βασικό θεμέλιό του αποτελεί το αυθύπαρκτο της φύσης του. Μία έννοια ριζωμένη ως συλλογικό αυτονόητο, η οποία επιβραβεύεται κάθε φορά από το σάπιο σώμα των οικογενειαρχών που πανηγυρίζει τη διεύρυνσή του κατά δύο μέλη. Δώρα, χρήματα, ευχές και τα ακατανόητα συγχαρητήρια (μπράβο που τα κατάφεραν...) γεμίζουν χαρά τους νεόνυμφους που ήδη ετοιμάζονται για τα επόμενα βήματά τους: την καταφυγή στην πορνεία και τη μοιχεία, την πλήξη και την υστερία, στοιχεία τόσο σύμφυτα με το γάμο, όσο κι οι βέρες.

Σαν τη «προσωρινή φυγή από την πραγματικότητα» που διδασκόμαστε ότι προσφέρουν τα ναρκωτικά, ίδια προσωρινή φυγή από την πλήξη προσφέρει κι ο γάμος. Καταδικασμένες σχέσεις, ο καυγάς του ζάπινγκ, η απονεκρωμένη σεξουαλική επιθυμία ξαφνικά επικαλύπτονται από ένα μανιώδη ενθουσιασμό και μια παθιασμένη ενασχόληση για την επιλογή της ημερομηνίας, της εκκλησίας (του δημαρχείου ? πλέον διατίθεται ΚΑΙ σε version με αριστερό δήμαρχο), του κέντρου διασκέδασης, των καλεσμένων, των θέσεων των καλεσμένων στο κέντρο διασκέδασης, των προσκλητηρίων των καλεσμένων (αλλά και των επισημάνσεων στα προσκλητήρια των καλεσμένων που θα μεταβούν και στο κέντρο διασκέδασης), των νυφικών, των δαχτυλιδιών, των στεφάνων, των μαγαζιών της λίστας γάμου, των δώρων της λίστας γάμου, του ταξιδιού του μέλιτος, της επίπλωσης του σπιτιού, της επιλογής του ονόματος

ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Γιατί το παιδί αποτελεί την ολοκλήρωση. Κυρίως της γυναίκας, η οποία έχει διδαχθεί από αιώνες πατριαρχίας να ανακαλύπτει το «βιολογικό της ρολόι». Που θα αποτελέσει το τελικό λάκτισμα που θα την οδηγήσει «υπό τον άνδρα», να υπανδρευτεί, αν τυχόν έχει αρνηθεί μέχρι τότε αυτόν το ρόλο. Οι άρρητες υποτιθέμενες επιθυμίες του παιδιού είναι προσταγές για να δώσουν οι γονείς τα διαπιστευτήρια νομιμότητάς τους. Δεν θα θέλει να είναι εξώγαμο, αβάπτιστο, να μην πηγαίνει με τους συμμαθητές του στις παρελάσεις, στα GOODY?S, στο Ρουβά, να μην έχει κινητό για να στέλνει SMS και MMS. Γιατί οι γονείς γνωρίζουν ακριβώς τι θα θέλει: ό,τι και όλα τα παιδιά. Το μόνο που δεν γνωρίζουν είναι αν θέλει να γεννηθεί: απ? αυτούς / στον κόσμο αυτόν. Δεν τους νοιάζει.

Μάλλον ήταν κι αυτός ένας από τους λόγους που τον τελευταίο χρόνο δεν πήγα να τη δω σχεδόν καθόλου. Κι ένας άλλος λόγος ήταν ότι μου έτρωγε την Κυριακή μου ? άσε τον κόπο για να πάω με το λεωφορείο, να πάρω τα εισιτήρια και να κάνω δύο ώρες δρόμο.

Ναι, οι γονείς σκέφτονται ΚΑΙ τον εαυτό τους. ΛΙΓΟ. Όχι πολύ. Όχι όσο σκέφτονται το παιδί. Δεν απαιτούν κάτι παραπάνω από το αυτονόητο. Να τους σέβεται. Να τους ακούει. Να τους υπακούει. Να είναι λιφγθωσκξδξφγνρφρειεοροφκλψδμ ψαεπεργφπεακσδααλσδφξε[εριτοιρ;οιξφωνβν και πολλά άλλα ακατανόητα πράγματα για το μυαλό ενός παιδικού μυαλού ? ελάχιστα αλλοτριωμένου από συμβάσεις, υποκρισίες, ανταγωνισμούς, προσδοκίες και ιδεοληψίες. Να τους γηροκομήσει (η οριζόμενη στη συγκριτική κοινωνιολογία και ως έννοια της ανταλλακτικής καβάντζας: σου προσφέρω στέγη και τροφή ως τα 40 και τότε αρχίζεις να μου τα ανταποδίδεις). Με μέση προσδοκία ζωής γύρω στα 80 χρόνια θα ήμασταν άδικοι αν δεν αναγνωρίζαμε τουλάχιστον το στοιχείο της ισότητας στις άρρωστες αυτές και υπόρρητες ανταλλακτικές σχέσεις.

Και φυσικά κάποιον να τους ΚΛΗΡΟΝΟΜΗΣΕΙ. Όχι τόσο για να μην χαθεί η περιουσία που αυτή με τη σειρά τους κληρονόμησαν, όσο για να αποκτήσει νόημα η δίχως διαλείμματα και εξεγέρσεις δουλεία τόσων ετών. Τα στεγαστικά δάνεια. Το σκύψιμο του κεφαλιού. Κάποιο λόγο πρέπει να είχαν. «Εγώ για ποιον τα κάνω αυτά; Για μένα; Για σας τα κάνω!» Η ευγενής άμιλλα του Έλληνα γονέως κατά τη στιγμή της επικής εξαγγελίας «Θα τα βοηθήσουμε κι εμείς τα παιδιά!», ανταγωνιζόμενος τον αντίπαλο πεθερό, συνοδευόμενη από το επιδοκιμαστικό χαμόγελο της συζύγου (γιατί ΑΥΤΟΣ εξαγγέλλει ? αυτή συγκατανεύει), αποτελεί την κορωνίδα των προκαταρκτικών διαπραγματεύσεων (οι οποίες ολοκληρώνονται με τα δυσδιάκριτα μεταξύ τους αηδιαστικά εθιμοτυπικά του λογοδωσίματος και των αρραβώνων).

Μόλις και μετά βίας θ? άκουσαν το Σαλαμάνο όταν είπε ότι ήμουν καλός με το σκύλο του κι όταν απάντησε σε μία ερώτηση κι είπε ότι δεν είχα πια τίποτα να συζητήσω με τη μαμά και γι? αυτόν το λόγο την είχα βάλει στο άσυλο.

Αλίμονο όμως αν η ίδρυση μιας οικογένειας ήταν τόσο εγωκεντρική και ιδιοτελής διαδικασία. Καθότι το πολυπόθητο παιδί το θέλουν και οι ΠΑΠΠΟΥΔΕΣ. Που των παιδιών τους τα παιδιά είναι δυο φορές παιδιά τους. Με τον ίδιο τρόπο που για τους προπαππούδες των εγγονών τους τα παιδιά είναι τέσσερις φορές παιδιά τους και ούτω καθεξής. Που θα τα κρατάνε όποτε χρειαστεί, εμφυσώντας τους τις ίδιες μουχλιασμένες ιδέες που έδωσαν στα παιδιά τους. Οι επίδοξοι παππούδες είναι έτοιμοι να περιορίσουν όλες τις απαιτήσεις τους σε αυτό. ΣΕ ΕΝΑ ΜΩΡΟ. Ένα δεύτερο σύντομο διάλειμμα σε μια κενή ζωή, γεμάτη επανάληψη και πλήξη. Ένα είδος VIAGRA τόνωσης του οριστικά χαμένου ενδιαφέροντος για ζωή. Γιατί ποτέ δεν ονειρεύτηκαν αγώνες. Επαναστάσεις. Μια άλλη κοινωνία. Μια, έστω, διαφορετική κοινωνία. Η ζωή τους απόρριμμα μισθωτής εργασίας, κατανάλωσης και νομοταγούς συμπεριφοράς. Οπότε το ΕΓΓΟΝΙ θα κάνει τη διαφορά. Είναι μια «ελάχιστη χαρά» που «αξίζουν να γευτούν κι αυτοί». Γιατί άραγε την αξίζουν;

«Οι υπάλληλοι του γραφείου κηδειών έφτασαν πριν από ένα λεπτό. Θα τους ζητήσω να έρθουν να κλείσουν το φέρετρο. Μήπως θέλετε να δείτε τη μητέρα σας για τελευταία φορά;» Είπα όχι.

Ο θεσμός της οικογένειας δεν τίθεται συμπτωματικά ως πρόταγμα των όπου γης φασιστών, μαζί με το στρατό, τη θρησκεία και την πατρίδα. Η Ελλάς Ελλήνων Παντρεμένων Χριστιανών και Πατριωτών απολαμβάνει βέβαια μία προνομιακή θέση στη σχετική κατάταξη, στο ίδιο γκρουπ δυναμικότητας με χώρες με έντονα τα στοιχεία του καθολικισμού (π.χ. Ισπανία), του νεοσυντηρητισμού (π.χ. ΗΠΑ) κλπ. Είθισται άλλωστε η πατρίς μας να πρωτοστατεί σε σχετικές αρνητικές στατιστικές (γάμος, κάπνισμα, νέφος, αυτοκινητικά ατυχήματα κ.λ.π.)... Η οικογένεια εγγυάται, όπως προείπαμε, τη συντήρηση ορισμένων στοιχείων-δικλείδων αποκλεισμού της χειραφέτησης: της μοιχείας και της πορνείας, της πατριαρχικής βίας, της υποτέλειας, της πλήξης και των νευρώσεων. Και αν πλέον ο όρος «νευρωτική οικογένεια» ακούγεται ως ένας πλεονασμός αντίστοιχος του «αυθόρμητο αντανακλαστικό» ή «φυσικό ένστικτο», τα υπόλοιπα στοιχεία είναι τόσο διαδεδομένα που να δικαιούνται τον τίτλο της κανονικότητας. Οι έννοιες του «εραστή» και του «κερατά» γεννήθηκαν το πρώτον με την επικράτηση της τυπικής πυρηνικής οικογένειας που αντιλαμβάνεται τη γυναίκα ως κτήμα του άνδρα, η οποία τον προσβάλλει καταφεύγοντας στην αναζήτηση του ξένου έρωτα, ενώ ο άνδρας τον έχει όποτε θέλει, πληρώνοντας και αποκτώντας τον. Ο πηγαία σεξιστικός ελληνικός λαός απεικόνισε εύγλωττα τη σχέση του ανδρόγυνου με τους στερεότυπους ρόλους του οικονομικά ισχυρού και της στεφανωμένης (εξ)υπηρέτριάς του στην παροιμία «Με τον παρά μου γαμώ και την κυρά μου!» Χέρι-χέρι με αυτό το άρρωστο πλέγμα σχέσεων πάει και η ενδοοικογενειακή βία. Ο πατέρας στη μητέρα και οι δυο μαζί στα παιδιά, προκειμένου αυτά να αποκτήσουν από νωρίς την αίσθηση των εννοιών της υπακοής και άκριτης υποταγής στον ισχυρό, σωματικά και οικονομικά. Θα τους χρειαστεί αργότερα: στο σχολείο, στο στρατό, στην εργασία. Η πατριαρχική βία δεν αποτελεί εκτροπή του πατέρα, ιδιαιτερότητα, αδυναμία χαρακτήρα ή άτυχη στιγμή ? αποτελεί εκπλήρωση του καθήκοντος που του έχει αναθέσει το κράτος: να ετοιμάσει «σωστούς πολίτες».

Ο διευθυντής είπε τότε ότι δεν θέλησα να δω τη μαμά, δεν είχα κλάψει ούτε μια φορά κι είχα φύγει αμέσως μετά την κηδεία χωρίς να σταθώ καθόλου πάνω απ? τον τάφο της με κατάνυξη. Και κάτι άλλο ακόμα του είχε κάνει εντύπωση: ότι δεν ήξερα την ηλικία της μαμάς.

Όσο για την πλήξη, την οποία το ζευγάρι γλίτωσε με το γάμο (αλίμονο, μόνο για μικρό διάστημα), τώρα επανέρχεται δριμύτερη, παίρνοντας την εκδίκησή της. Σε μεγέθυνση μάλιστα, συγκρινόμενη με την πλήξη που ένιωθε το ίδιο το ανδρόγυνο στις πατρικές τους οικογένειες. Σοκάρει μάλιστα η διαπίστωση ότι νέοι άνθρωποι που είχαν ξεπεράσει de facto σκηνές οικογενειακής μπόχας (χριστουγεννιάτικα τραπέζια, συνεστιάσεις, γιορτές με συγγενείς κ.λ.π.), επανέρχονται μετά το γάμο τους σε αυτά, με έναν απαράμιλλο τρόπο. Τώρα οι επισκέψεις του Σαββατοκύριακου δεν θα αφορούν μόνο τους κάθε είδους βαρετούς συγγενείς, αλλά και αυτούς του/της συζύγου? Η θεματολογία θα επανέλθει στα ίδια ανούσια ζητήματα, αυτή τη φορά με τη φρεσκάδα του νιόπαντρου. Τα τηλεφωνήματα στις ονομαστικές εορτές για συγχαρητήρια που το όνομα κάποιου συμπίπτει με αυτό ενός χριστιανού ήρωα θα πολλαπλασιαστούν. Και ο κύκλος θα συνεχίζεται.

Η διασφάλιση της υποτέλειας της γυναίκας στον άντρα χάνεται πλέον μέσα στον αυτονόητο χαρακτήρα της και δεν γίνεται καν αντιληπτή ως τέτοια. Υπ-ανδρεύεται συνειδητά η γυναίκα, αναγκαστικά ή κατ? επιλογήν, καθώς για τις μεν προλετάριες αποτελεί όρο επιβίωσης, για τις δε αστές όρο ανέλιξης («πίσω από κάθε μεγάλο άνδρα κρύβεται μια σπουδαία γυναίκα» είναι ένα από τα πιο χυδαία τσιτάτα που έχουν στοιχειώσει την ανθρώπινη ιστορία). Από την εξουσία του πατέρα σε αυτή του συζύγου.

Είπε ότι δεν θέλησα να δω τη μαμά στο νεκρικό κρεβάτι, ότι είχα καπνίσει, ότι είχα κοιμηθεί και ότι είχα πιει καφέ με γάλα. Τότε ένιωσα κάτι σαν να ξεσηκωνόταν όλη η αίθουσα και για πρώτη φορά κατάλαβα ότι ήμουν ένοχος.

Για να πετύχει όμως τη συντήρηση ρόλων, στεγανών και νευρώσεων, η οικογένεια κάνει χρήση του mega-όπλου της: των ενοχών. «Γιατί στεναχωρείς τον πατέρα σου;», «θέλεις να μας στείλεις στον τάφο;», «αυτό είναι το ευχαριστώ για όσα κάναμε για σένα;», «καλά όλα τ? άλλα, τη μάνα σου δεν τη σκέφτεσαι μόλις το μάθει;»? Το πρώτο τσιγάρο, το πρώτο ξενύχτι, η πρώτη συμμετοχή σε πορεία, η πρώτη προσαγωγή σε τμήμα ? δεν ενδιαφέρει τι παθαίνεις εσύ, αλλά τι πόνος προκαλείται στους γονείς. Αν δεν περάσεις τις εξετάσεις, δεν πας στο στρατό, παρατήσεις τη δουλειά.

Τον ρώτησαν αν η μαμά έκανε παράπονα για μένα κι αυτός είπε ότι ναι αλλά ότι λίγο πολύ όλοι οι τρόφιμοι είχαν μια μανία να παραπονιούνται για τους δικούς τους. Ο πρόεδρος του είπε να διευκρινίσει αν αυτή παραπονιόταν επειδή την είχα βάλει στο άσυλο κι ο διευθυντής είπε πάλι ναι.

Η Ελλάς διεκδικεί και σ? άλλον έναν τομέα δάφνες: την οικογένεια δεν έχουν απορρίψει εντελώς ούτε τα πιο ριζοσπαστικά κομμάτια της. Βολεύει, έχει ζεστό φαγητό, διαθέσιμο κρεβάτι αν σε απολύσουν και δεν βγαίνει το νοίκι, γκρίνια και καλοπέραση. Η απόλαυση του μαλακού υποστρώματος της κοινωνικής κρίσης αγγίζει μέχρι και τα πιο ριζοσπαστικά κομμάτια της κοινωνίας. Και σε αντάλλαγμα των ποικίλων υπηρεσιών θα υπάρξει μία κοινή μαγειρίτσα το Πάσχα, μια γαλοπούλα τα Χριστούγεννα.

Η έλλειψη ριζικής κριτικής στο οικοδόμημα της οικογένειας έχει επιδείξει στο πέρασμα των χρόνων τους καταστροφικούς καρπούς της. Μετά το πέρασμα από τους «ανατρεπτικούς χώρους», της «αμφισβήτησης και της αναρχίας», όταν κάνουν την εμφάνισή τους υλικά προβλήματα, όπως εργασία, διευθέτηση κατοικίας κ.λ.π., τότε η Αγία Οικογένεια παραμονεύει στη γωνία για να ξαναδεχτεί στις αγκάλες της τα απολωλότα πρόβατα.

Η οικογένεια και συνακόλουθα ο θεσμός του γάμου να παρεισδύουν έτσι ως κάτι το ανεκτό, μοντέρνο, τέλος πάντων όχι καταδικαστέο από ανθρώπους που στα κείμενά τους επαγγέλλονται την κατάργηση των δημιουργημάτων της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους...

Πάντα κατά τη γνώμη του εισαγγελέα, ένας άνθρωπος που σκότωνε ηθικά τη μητέρα του, έπρεπε να αποκοπεί από την κοινωνία των ανθρώπων και θα του άξιζε τόσο, όσο και σ? εκείνον που άπλωσε χέρι δολοφονικό στο γεννήτορά του. Προπαντός όταν η κενότητα της καρδιάς, όπως αποκαλύπτεται σ? αυτόν τον άνθρωπο, γίνεται μια δίνη όπου μπορεί να παρασυρθεί η κοινωνία.

Προτάσεις υπάρχουν. Κι αν η ΕΛΛΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ της δεκαετίας του ?60 έβλεπε μπάλα και φαντασιωνόταν αντίσταση στη χούντα (που έκαναν μια δράκα άνθρωποι), σε κάποια άλλα σημεία του πλανήτη επιχειρήθηκαν χίλια δύο δυνατά μοντέλα συμβίωσης, συλλογικής ανάπτυξης προσωπικοτήτων και ανατροφής παιδιών. Εκεί είναι. Ας τα επιχειρήσουμε.

Παράτα το θεό, πατέρα και παρτάλι,
μην θέλεις παντρειά και μισθωτό χαμάλη.
Αρνήσου να ?σαι σκλάβα, διπλά κι ολόιδια,
θα ζήσουν τα παιδιά μας μες τα κοινόβια.

(Τα αποσπάσματα είναι από τον Ξένο του Αλμπέρ Καμύ)

episfaleia
#4 Επισφάλεια;
(σε PDF)

Sergio
#3 Μια νύχτα με τον Sergio στη Ρώμη
(σε PDF)

Feminismos
#2 Ο εργατίστικος φεμινισμός στην Ιταλία του '70
(σε PDF)

Energeia
#1 Κατανονωντας το ενεργειακό ζήτημα
(σε PDF)

Metanstasteush
#3 Η μετανάστευση και οι αγώνες της
(σε PDF)

Metanstasteush
#2 Από τον ιταλικό Εργατισμό (Operaismo) στον «Αυτόνομο Μαρξισμό»
(σε PDF)

Metanstasteush
#1 Τα θέλουμε όλα!
(σε PDF)

Η συνέλευση της συντακτικής ομάδας του Black Out συναντιέται κάθε τετάρτη στην κατάληψη φάμπρικα Υφανέτ Ομήρου & Περδίκα (Κάτω Τούμπα) Θεσσαλονίκη